I cinque idiomi romanci e la lingua scritta
- SursilvanSurselva (valle del Reno anteriore: Disentis/Mustér, Ilanz/Glion, Flims, Lumnezia)
- SutsilvanSutselva (Schams/Schons, Domleschg/Tumleastga, Heinzenberg)
- SurmiranSurmeir (valle dell'Albula/Alvra e Surses/Oberhalbstein)
- PuterAlta Engadina (Engiadin'Ota)
- ValladerBassa Engadina (Engiadina Bassa) e Val Müstair
- Rumantsch GrischunRomancio scritto standard usato da cantone, media e scuole
Frasi quotidiane in tutti gli idiomi
| Significato | Sursilvan | Sutsilvan | Surmiran | Puter | Vallader | Rumantsch Grischun |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ciao! | Allegra! | Allegra! | Allegra! | Allegra! | Allegra! | Allegra! |
| Buongiorno! | Bien di! | Bùn gi! | Bun de! | Bun di! † | Bun di! † | Bun di! |
| Buonasera! | Buna sera! | Bùna sera! † | Buna seira! | Buna saira! † | Buna saira! † | Buna saira! |
| Buonanotte! | Buna notg! † | Bùna notg! | Buna notg! | Buna not! † | Buna not! † | Buna notg! |
| Arrivederci! | Sin seveser! | Sen saver! | A reveir! | A revair! † | A revair! † | A bun ans vesair! |
| Come stai? | Co has? | Co va'gl cun te? | Scu vogl cun tè? | Cu vo que cun te? † | Co vaja? † | Co vai? |
| Grazie mille! | Grazia fetg! | Graztga fetg! | Graztga fitg! | Grazcha fich! † | Grazcha fich! † | Grazia fitg! |
| Per favore. | Fai aschi bien! | Par plascher! † | Per plascheir. | Per plaschair. † | Per plaschair. † | Per plaschair. |
| Scusi. | Perstgisei! | Stgisa! † | Stgise! † | S-chüsa! † | Ch'Ella s-chüsa! † | Perstgisai! |
| Buon appetito! | Bien appetit! | Bùn apetit! | Bun appatet! | Bun appetit! † | Bun appetit! † | Bun appetit! |
| Salute! | Viva! | Viva! | Viva! | Viva! † | Viva! † | Viva! |
| Contare da 1 a 10 | in, dus, treis, quater, tschun, sis, siat, otg, nov, diesch | egn, dus, tres, quater, tschentg, sis, seat, otg, nov, diesch | egn, dus, treis, quatter, tschintg, seis, set, otg, nov, diesch | ün, duos, trais, quatter, tschinch, ses, set, och, nouv, desch † | ün, duos, trais, quatter, tschinch, ses, set, ot, nouv, desch † | in, dus, trais, quatter, tschintg, sis, set, otg, nov, diesch |
† Non presente nel dizionario della Lia Rumantscha (Pledari Grond): scelto con traduzione automatica e in base alla frequenza d'uso in testi romanci. Per puter e vallader qui non è disponibile un dizionario consultabile.
Domande e risposte
- Quanti idiomi romanci ci sono?
- Cinque: sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader. Il rumantsch grischun non è un sesto idioma, ma la lingua scritta comune usata da cantone, media e scuole.
- Quale idioma romancio si parla dove?
- Sursilvan: Surselva (valle del Reno anteriore: Disentis/Mustér, Ilanz/Glion, Flims, Lumnezia). Sutsilvan: Sutselva (Schams/Schons, Domleschg/Tumleastga, Heinzenberg). Surmiran: Surmeir (valle dell'Albula/Alvra e Surses/Oberhalbstein). Puter: Alta Engadina (Engiadin'Ota). Vallader: Bassa Engadina (Engiadina Bassa) e Val Müstair. Rumantsch Grischun: Romancio scritto standard usato da cantone, media e scuole.
- Come si dice «Ciao!» in romancio?
- «Allegra!» – uguale in tutti e cinque gli idiomi e in rumantsch grischun.
- Come si dice «Buongiorno!» in romancio?
- In rumantsch grischun, la lingua scritta: «Bun di!». Negli idiomi: Sursilvan «Bien di!», Sutsilvan «Bùn gi!», Surmiran «Bun de!», Puter «Bun di!», Vallader «Bun di!».
- Come si dice «Grazie mille!» in romancio?
- In rumantsch grischun, la lingua scritta: «Grazia fitg!». Negli idiomi: Sursilvan «Grazia fetg!», Sutsilvan «Graztga fetg!», Surmiran «Graztga fitg!», Puter «Grazcha fich!», Vallader «Grazcha fich!».
- Come si dice «Arrivederci!» in romancio?
- In rumantsch grischun, la lingua scritta: «A bun ans vesair!». Negli idiomi: Sursilvan «Sin seveser!», Sutsilvan «Sen saver!», Surmiran «A reveir!», Puter «A revair!», Vallader «A revair!».
- Come si dice «Salute!» in romancio?
- «Viva!» – uguale in tutti e cinque gli idiomi e in rumantsch grischun.
Fonti e licenza
Frasi e numeri per rumantsch grischun, sursilvan, sutsilvan e surmiran: dizionario Pledari Grond, © Lia Rumantscha, con licenza CC BY 4.0. Clerina ha scelto le voci e le ha ordinate secondo la frequenza d’uso nei testi romanci (ZurichNLP); la punteggiatura può essere adattata. Le voci segnate con † – soprattutto puter e vallader, il cui dizionario qui non è consultabile – sono state proposte dal modello di traduzione romancio di ZurichNLP (CC BY-NC 4.0) e devono ancora essere verificate da madrelingua. Audio: voce sintetica (OmniVoice, CC BY-NC), verificata da un riconoscimento vocale romancio – solo un’indicazione. Clerina è un progetto indipendente e non commerciale; la Lia Rumantscha e ZurichNLP non lo sostengono ufficialmente. Ultima verifica: 2026-10-24.